چهارشنبه , ۲۸ آذر ۱۳۹۷
خانه / اخبار و مقالات / مقالات / جایگاه مسجد / نقش مسجد در قانون پذیری جامعه

نقش مسجد در قانون پذیری جامعه

نماز جماعت
نماز جماعت

نقش حیاتی و حمایتی مسجد در قانون پذیری جامعه

نوشته : حسین اسلام پور

اشاره:

در نوشتار حاضر، بعد از بیان مفهوم قانون، به نقش حیاتی و حمایتی مسجد در قانونگرایی و قانون‌ پذیری آحاد افراد جامعه پرداخته شده است. به یقین در صدر اسلام مسجد به عنوان دادگاه قضاوت مطرح بود و از ابتدا، در جامعه مسلمانان، صدور رأی به طریق حکمیت از وظایف حاکم به شمار می آمد. این موارد همگی بر نقش مسجد در ایجاد رویکرد قانونگرایی در مسلمانان دلالت دارد. همچنین فریضه با ارزش نماز جماعت و پیروی از امام مسجد در هنگام نماز، عبادتی است که قانونگرایی را به افراد به صورت غیر مستقیم، آموزش می‌هد. امام جماعت به عنوان مدیریت اصلی فرهنگی مسجد با تشریح حدود و قوانین الهی در قانونگرایی و قانون پذیری آحاد افراد جامعه نقش بسزایی دارد. اهل مسجد با استماع احادیثی که بر رعایت حقوق اجتماعی تأکید دارند، بیشتر از دیگر مردم آشنا شده، در نتیجه در رعایت حق‌ الناس و سایر قوانین اجتماعی بیشتر می ‌کوشند‎.‎

قانون و تمکین به آن یکی از موضوعات مهم جامعه شناسی است. باید باور کنیم که قانون یک برکت است. حتی واضعین قانون، خود، به پیروی از قانون مکلفند. جوامع اسلامی باید بیشتر از سایر جوامع، قانونگرا و قانون پذیر باشند. دین کامل اسلام هم با تأکید بر این نیاز اجتماعی، تمهیدات تعالی این جنبه از زندگی فردی و اجتماعی را فراهم نموده است. مسجد به عنوان یک نهاد مدنی، اعتقادی و مذهبی، در قانونگرایی و قانون پذیری اثرگذار است.

بحث واژگانی و اصطلاحی قانون:

“قانون” واژه ای عربی و به معنای “اصل” است. برخی می گویند: “قانون” معرب کانون یونانی بوده و عربی نیست؛ اما در عربی به کار رفته است. قانون امری است کلی که بر همه جزئیات منطبق می گردد و احکام جزئیات از آن شناخته می شوند. این واژه به معنای قاعده، رسم و دستور نیز آمده است. قانون مسیری است که توسط حکومت یا جامعه برای رشد انسان و جامعه تعیین می شود. قانون به فرانسه “‏loi‏” و به انگلیسی “‏law‏” ترجمه می ‌شود. قانونِ هر چیزی، راه و طریق سنجش آن است.

قانون پذیری و قانونگرایی:

“قانونگرایی” به گرایش فرد یا جامعه به قانون اشاره دارد. اصل قانونگرایی پدیده ای است که ادیان الهی و رهبران دینی پیام آور اصلی آن هستند. یکی از اهداف همه انبیاء (ع) بر قراری قسط و عدالت بیان شده است. قانونگرایی یعنی حفظ و اجرای قوانین به طور عادلانه و رعایت حقوق همه افراد. بنابر این، جامعه ای قانونگراست که در آن قوانین رعایت شده و همه مردم در برابر اجرای قوانین مساوی و رهبران آن قانون پذیرترین انسانها باشند. قانون پذیری بر میزان حاکمیت قانون بر رفتار فرد یا اجتماع تأکید دارد. حاکمیت قانون یعنی وجود زمینه های ذهنی و عینی برای تطبیق قانون و برتری قانون نسبت به تمام مراجع دیگر در جامعه.
قانون پذیری به معنای پذیرش آگاهانه، داوطلبانه و ارادی اکثریت قریب به اتفاق مردم از قوانین و مقررات موجود جامعه و عمل به آنهاست. اگر توده مردم با بینش و آگاهی خود به این نتیجه رسیده باشند که رعایت قوانین و مقررات، هم به نفع خود آنها و هم به نفع جامعه است،
می توان گفت که قانون پذیری در جامعه فراگیر شده است.‏

کارکرد حقوقی و نقش قانونگرایی مسجد تراز اسلامی:

یکی از مهم ترین مفاهیم مرتبط با قانون و قانون پذیری، قضاوت و دادرسی است. در صدر اسلام مسجد به عنوان دادگاه قضاوت مطرح بود و از ابتدا، در جامعه مسلمانان، صدور رأی به طریق حکمیت از وظایف حاکم به شمار می آمد.پیامبر اکرم (ص) بیشتر اختلافات را در مسجد حل و فصل می کرد و‎ ‎مسجد، یک دادگستری به تمام معنا بود و عموم کارهای دادخواهی در آنجا صورت می پذیرفت. حتی پیامبر (ص) در مسجد، قوانین حقوقی وضع کردند و برای مسجد و منبر، شأن ویژه حقوقی قائل شدند که از جمله آنها مراسم سوگند خوردن بود. پیامبر (ص) مراسم سوگند خوردن را کنار منبر، معمول ساختند.حضرت علی (ع) ایام معینی از هفته در مسجد جامع می نشست تا بین مردم قضاوت نماید و در پرتو عدالت اسلامی، به حل و فصل اختلافات و منازعات مردم بپردازد.

بنا بر این، انجام این گونه امور در مسجد پیش از تشکیل دادگاه های معمولی، رایج بود. این موارد همگی بر نقش مسجد در ایجاد رویکرد قانونگرایی در مسلمانان دلالت دارد.

نقش غیر مستقیم اعمال عبادی مسجد در قانون پذیری:

مسجد محل عبادت و بندگی در آستان پروردگار جهانیان است. در مسجد، اعمال عبادی متعددی شامل ذکر و تسبیح و دعا و نماز و… انجام می گیرد که به نوبه خود در قانونگرا شدن افراد، مؤثر هستند.

از مهم ‌ترین اعمال عبادی مسجد، اقامه نماز به صورت فردی یا جماعت است که بیشتر از سایر فعالیت‌های عبادی در مساجد انجام می‌ گیرد. تعالیم و مفاهیم زیادی در نماز نهفته است که همانند دیگر اعمال عبادی در قانونمند شدن افراد و جلوگیری از فحشا و منکر در هر درجه و سطح، مؤثر است. رعایت قانونمندی و عدالت در انتخاب امام جماعت، مراعات حقوق دیگران و توجه به غصبی نبودن مکان و لباس نمازگزار،  توجه به معاد و حساب و کتاب اعمال و… که در اذکار نماز هم به آن اشاره می شوند، آموزه هایی هستند که به قانونگرایی و قانون پذیری آحاد جامعه اشاره دارند.‏ فریضه با ارزش نماز جماعت و پیروی از امام مسجد در هنگام نماز، عبادتی است که قانونگرایی را به افراد به صورت غیر مستقیم، آموزش می‌ دهد. کم یا زیاد کردن یک رکن در نماز، باعث باطل شدن آن می‌ شود. در نماز جماعت،‌ تبعیت از امام جماعت مسجد چنان مهم است که زیاد کردن عمدی یک رکن (مثلاً سجده یا رکوع) نماز را باطل نمی‌ کند؛ مثلاً‌ اگر کسی به گمان اینکه امام جماعت سر از رکوع برداشته، سر از رکوع بردارد و متوجه شود که امام جماعت هنوز در حال رکوع است،‌ باید به رکوع بازگردد. این نکته بیانگر آن است که متابعت از امام جماعت بر همه چیز اولویت دارد. چنین فردی به صورت عملی می آموزد که قوانین جمعی بر قوانین فردی ارجح است و باید در جامعه به قوانین مختلف پایبند باشد.‏

نقش حیاتی مسجد در کنترل درونی و قانون پذیری فردی:

نقش اخلاق و وجدان در جلوگیری از نابسامانی‌های اجتماعی و فردی و برتری آن بر عوامل بازدارنده بیرونی بر هیچ‌ کس پوشیده نیست. کنترل‌های درونی، جایگاه خاصی در جلوگیری از وقوع جرم دارند. کنترل درونی شامل کنترلی است که در آن خود فرد، علاقه دارد با هنجارهای اجتماعی، همنوایی و هماهنگی پیدا کند و اگر کسی او را کنترل نکند، خود را همنوا می کند. دین اسلام تأکید جدی بر کنترل درونی دارد. حضرت علی (ع) می فرماید: “بدانید هر کس از سوی خویشتن یاری نشود، به‌ گونه ‌ای که از درون، پند دهنده‌ و باز دارنده‌ای برای خود نداشته باشد،‌ از سوی دیگران برای او بازدارنده‌ای نخواهد بود.” مسجد می تواند کنترل درونی را به بهترین شیوه در فرد ایجاد کند. مساجد با تقویت روحیه دینداری افراد، تأثیری انکارناشدنی بر افراد و به تبع آن، جامعه دارند. کسانی که به مساجد رفت و آمد دارند، با احادیثی که بر رعایت حقوق اجتماعی تأکید دارند، بیشتر از دیگر مردم آشنا شده، در نتیجه در رعایت حق‌ الناس و سایر قوانین اجتماعی بیشتر می‌ کوشند‎.

تشریح حدود الهی در مسجد و تأثیر آن بر قانون پذیری:

‏”حدود” جمع “حد” به معنی فاصله بین دو چیز است. در آیات متعددی از قرآن کریم به حدود الهی یا حدود خدا اشاره شده است. در واقع منظور از مرزهای خدا، احکام حلال و حرام خدا یا حد بین حق و باطل، معروف و منکر، زیبایی و زشتی، ظلمت و نور یا به طور کلی انسانیت و غیر انسانیت است. این حدود در مورد رفتارهای فردی و اجتماعی مانند روزه و اعتکاف، نکاح و طلاق، جنگ و جهاد، ارث و… مرزهایی را مطرح نموده است. بر همین اساس هر گونه اعمال تغییر در این حدود یا عدم رعایت این مرزها، قانون شکنی یا قانون گریزی محسوب می شود. انجام اعمال عبادی در مسجد و شرکت در سخنرانی ها یا جلسات مذهبی و برنامه های فرهنگی مسجد، فرصتی گرانبها برای افراد و گروه ها ایجاد می کند تا آنها با موازین شرعی آشنا شوند. آموزش نکات مهم اعتقادی و تشریح حد و مرز الهی در واقع تبیین و تشریح و تفسیر و آموزش قوانین اسلامی است. در جامعه اسلامی، این قوانین، خود معیار وضع قوانین وضع شده دیگر هستند. با آموزش حدود الهی به نماز گزاران و افرد اهل مسجد و توسعه فرهنگ اسلامی، میزان تمکین به قانون و گرایش به قانون در افراد بیشتر خواهد شد و آحاد جامعه با شناخت بیشتری قانون را می پذیرند.‏

تأثیر مسجد بر نفس لوامه برای قانون پذیری فردی:

نفس‎ ‎انسان،‎ ‎حالتهای‎ ‎مختلفی‎ ‎دارد.‏‎ ‎با شناخت حالات نفس انسان این موضوع روشن می شود که چگونه می توان از این حالات در راه تعالی و کمال فردی و اجتماعی بهره جست.‏‎ ‎مهمترین حالات نفسانی انسان از منظر قرآن عبارت است از: حالت‎ ‎ملهمه، حالت‎ ‎مطمئنه، حالت اماره و حالت لوّامه. حالت‎ ‎لوّامه یعنی نفس،‎ ‎انسان را‎ ‎نسبت به‎ ‎گناه‎ ‎سرزنش‎ ‎می کند‎.‎‏ مساجد ضمن تضعیف نفس اماره و با تقویت نفس لوّامه، که انسان را هنگام سرپیچی از قوانین و مقررات و اسلامی سرزنش می‌کند، زمینه کنترل اجتماعی و مبارزه با انحرافات اجتماعی را فراهم می‌سازد. مسجد به عنوان کانونی دینی، با تقویت برتریهای اخلاقی، حس خداباوری را در افراد اهل مسجد بارور می کند و به این وسیله، افراد در همه حال خدا را بر کارها و فعالیتهای خود ناظر و شاهد می دانند. در آن صورت، بدون اینکه کسی بر آنها نظارت کند، وظایف خود را به بهترین شکل انجام می دهند. مسجد با افزایش شناخت و آگاهی، تبیین، حفظ و گسترش ارزشها و آرمانهای اسلامی، تربیت عملی دینی و تربیت الگوها، یک نظام تربیتی منسجم و قوام یافته ای را ایجاد می کند که بر شاخصه های هویت دینی تأثیر می گذارد و آنها را تقویت می کند و کاهش خطاها و لغزشهای اخلاقی و تقلیل سطح ارتکاب جرایم اجتماعی را به دنبال دارد.

کارکرد آموزشی مسجد و نقش آن در قانونگرایی:

یکی از کارکردهای مهم مساجد، کارکرد آموزشی یا تعلیم و تربیت است. این آموزش به معنای گسترده، فراگیری همه آموزه های اسلامی است. مساجد محل آموزش احکام و فقه هستد. در یک نگاه سطحی رابطه بین فقه ‌مدار بودن و قانونگرا بودن در رابطه با نهاد مسجد مشخص می شود. فقه همانند قانون، مجموعه ‌ای از بایدها و نبایدهاست و در واقع خود، قانون دین است که بر اساس منابع استخراج می شود. بنابراین، کسانی که دستورات دینی را اجرا می‌کنند و به مسجد رفت و آمد دارند، راحت ‌تر به قانون تمکین می‌کنند. به دلیل اینکه این افراد در مسجد رعایت و احترام به قانون را آموزش دیده‌اند. یکی از راههای ایجاد جامعه قانون ‌مدار، آشنایی با قوانین است. مسجد مکانی مناسب برای این نوع آموزش است تا ضمن آشنا کردن مردم با قوانین، اهمیت رعایت آنها را نیز از نظر آموزه های اسلامی مطرح ‌شود‏‎.‎

نقش حمایتی مسجد در قانون پذیری فردی و کاهش هزینه امنیت:

مسجد و فعالیتهای مذهبی می توانند با ابزارهایی مانند ستایش، نکوهش و خشم اخلاقی، بر رفتار فرد اثر بگذارند. بخش زیادی از کنترل افراد از راه کنترل رسمی صورت می گیرد. این کنترل با ابزارهای بیرونی و قانونمدارانه انجام می شود. البته عوامل بازدارنده بیرونی مثل اجرای حدود و زندان ضمن تأثیر بسزایی که در حفظ سلامت اجتماعی جامعه دارد؛ باید گفت که پیشگیری بهتر از درمان است و مجازات زندان، هزینه سنگینی را بر دولت‌ تحمیل می کند. بنابر این همراه با کنترل بیرونی، کنترل درونی که همان اثرگذاری بر انگیزه های درونی است توصیه می شود. کنترل‌های درونی ویژگی‌های خاصی دارند؛‌ از جمله اینکه بر خلاف کنترل‌های بیرونی،‌ نیازمند هزینه‌های هنگفت نیستند و در زمانی که امکان ایجاد یا اعمال کنترل‌های بیرونی نیست، همچنان کارایی خود را دارند.‏ بر اساس مفهوم روایتی از امام علی (ع)، تأثیرات رفتاری که حضور در مسجد بر جای می گذارد، می تواند جامعه را از فساد و گناه پاک کند، آنجا که در قسمتی از یک روایت می فرمایند: “کلماتی می شنود که او (فرد اهل مسجد) را از فساد و گناه بازمی دارد یا به خاطر ترس (از پروردگار) یا حیا و آبرو، گناهی را ترک می کند.” کاهش نظارت گسترده و کنترل رسمی در سطح اجتماعی بر ابعاد کلان اقتصادی مؤثر است و با کاهش هزینه هایی که دولتها صرف نظارت بر نیروهای اجرایی یا مردمی می کنند، صرفه جویی را به همراه دارد. بنابر این افراد اهل مسجد با اتکا بر اخلاق مذهبی و دینی و بدون ترس از نیروهای انتظامی و زندان و مانند آنها خودشان به تأمین امنیت جامعه مبادرت می ورزند که این موضوع در سطح کلان، بسیاری از هزینه های امنیتی را کاهش می دهد.‏

نتیجه سخن:

مسجد و فعالیتهای مذهبی و مسجدی، با تکیه بر قوانین شرعی، روح قانونگرایی را در افراد تقویت نموده و توسعه می دهد. برای ایجاد جامعه ای قانون مدار و قانون پذیر باید به نقش حیاتی و حمایتی مساجد توجه بیشتری شود. متولیان فرهنگی و اجرایی مساجد، خصوصاً امام جماعت مسجد باید با رویکردی کاربردی به تشریح حدود الهی و موازین اسلامی بپردازند و با آموزش این موارد در قانونگرایی و قانون پذیری آحاد جامعه نقش خود را ایفا نمایند.

با اندکی تصرف

لینک منبع : رسالت

درباره‌ی ع. رشیدی

حتما ببینید

جنایت های وزارت اوقاف مصر در امور دینی این کشور  

جنایت های وزارت اوقاف مصر در امور دینی این کشور نوشته : محمد عدس ترجمه …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *